Документы

Новости

ПАПІТВЯЗЬНІ

Крымінальныя прысуды, вынесеныя ў 2008 годзе па палітычных матывах

>>>

У зборніку зьмешчаны фотаздымкі з адкрытых інтэрнэт-крыніцаў nn.by, photo.bymedia.net, svaboda.org, charter97.org, а таксама ўласныя фотаздымкі spring96.org
У афармленьні вокладкі выкарыстаны фотаздымак Юліі Дарашкевіч "Абвал вежы Пішчалаўскага замку", дзе знаходзіцца СІЗА № 1 ГУУС Менгарвыканкаму, на вул. Валадарскага, 22.04.2008 г.
Кніга выдадзеная з удзелам Праваабарончага цэнтру «Вясна»

Палітвязьні: Крымінальныя прысуды, вынесеныя ў 2008 годзе па палітычных матывах / Укладальнік Алена Лапцёнак. - Менск, 2009. - 196 с.
Асноўныя грамадзка-палітычныя падзеі ў Беларусі на праця-гу 2008 году былі непасрэдна зьвязаныя з той новай палітычнай сітуацыяй, якая склалася ў краіне ў гэты перыяд. З аднаго боку пагар-шэньне стасункаў з Расеяй, газавая праблема, з другога - імкненьне да паляпшэньня стасункаў з Захадам. Між тым адной з асноўных ўмоваў краінаў Еўрасаюзу і ЗША было правядзеньне ўрадам Беларусі зьменаў, ськіраваных на дэмакратызацыю грамадзтва, выпраўленьне сітуацыі з правамі чалавека, спыненьне палітычнага перасьледу апанентаў улады і неадкладнае вызваленьне з турмаў ўсіх палітычных зьняволеных.
Паколькі палітвязьні адыгрывалі значную ролю ў гандлі беларуска-га кіраўніцтва з Захадам, то зьмянілася тактыка прыцягненьня дэма-кратычных актывістаў да крымінальнай адказнасьці: выкарыстоўваліся непалітычныя артыкулы Крымінальнага кодэксу. Найбольш гучным стаў так званы «працэс 14-ці» ці «справа 14-ці» - пакараньне моладзі за ўдзел у мірнай акцыі пратэсту прадпрымальнікаў за свае эканамічныя правы.
У зборніку зьмешчаны інтэрвію і публіцыстычныя нарысы розных аўтараў, героям якіх у 2008 годзе былі вынесеныя крымінальныя пры-
суды.

ISBN 85-26794 -3-9

Прадмова

У 2008 годзе ў галіне правоў чалавека ў Беларусі адбываліся разнавектарныя працэсы. З аднаго боку, пра-цягвалася традыцыйная практыка беларускіх уладаў, накіраваная на моцнае абмежаваньне грамадзянскіх ды палітычных свабодаў у краіне, з другога боку, адбыліся істотныя зрухі, якія фактычна стварылі новую сітуацыю і заклалі падмурак для асьцярожнага аптымізму. У сваіх дзеяньнях улады кіраваліся двума асноўнымі пасыламі: захаваньне кантролю над беларускім грамадзтвам, дзеля чаго ўжываўся разнастайны арсенал рэпрэсіўных метадаў, і паляпшэньне стасункаў з Еўрасаюзам праз пэўныя саступкі ў галіне правоў чалавека.
Адной з галоўных перашкодаў на шляху ўнармаваньня стасункаў беларускіх уладаў з Еўрасаюзам ды ЗША былі палітычныя зьняволеныя ў краіне. На пачатку 2008 году ў турме знаходзіліся моладзевыя лідэры Зьміцер Дашкевіч і Артур Фінькевіч, палітыкі Аляксандр Казулін і Андрэй Клімаў, прадпрымальнікі Мікалай Аўтуховіч і Юры Лявонаў. 18 студзеня, пасьля трохмесячнага знаходжань-ня ў СІЗА, журналіст Аляксандр Зьдзьвіжкоў быў асуджа-ны да трох гадоў зьняволеньня. У псіхіятрычнай бальніцы знаходзіўся грамадзкі актывіст Валеры Місьнікаў, у СІЗА чакаў суду Аляксандр Круты.

Нягледзячы на адмаўленьне беларускімі ўладамі існаваньня палітычных зьняволеных, высокія прадстаўнікі еўрапейскай супольнасьці настойліва заяўлялі, што па-ляпшэньне стасункаў паміж Еўрасаюзам і Беларусьсю мо-жа адбыцца толькі ў выпадку іх вызваленьня. Гэтае ж па-трабаваньне ўтрымлівалася сярод 12 умоваў Еўрасаюзу да Беларусі, сфармуляваных у 2006 годзе. У гэтай сітуацыі беларускім уладам нічога не заставалася рабіць, як пайсьці на датэрміновае вызваленьне палітвязьняў. На пачатку го-ду былі вызваленыя 4 асобы: 18 студзеня выйшаў на волю Мікалай Аўтуховіч, 21 студзеня - Юры Лявонаў, 23 сту-дзеня - Зьміцер Дашкевіч, 5 лютага - Артур Фінькевіч. І ўжо 12 лютага А. Лукашэнка паведаміў пра адсутнасьць палітычных зьняволеных у краіне: «Мы загарнулі гэ-тую балючую старонку ў адносінах з Захадам і першымі прапаноўваем рух наперад. Цяпер чарга Еўрасаюзу пра-дэманстраваць свае добрыя намеры ў адносінах да бела-рускага народу».

Аднак еўрапейскія структуры і ЗША працягвалі на-стойваць на вызваленьні астатніх палітычных вязьняў. Старшыня ПАСЕ Луіс Марыя дэ Пуіг заявіў, што «вызва-леньне ўсіх палітычных зьняволеных зьяўляецца цьвёр-дым патрабаваньнем ПАСЕ». Тое ж агучыла і амбасада ЗША: «Злучаныя Штаты Амерыкі ўсячасна настойваюць на вызваленьні ўсіх палітычных зьняволеных у Беларусі». Пад міжнародным ціскам 16 лютага на свабоду выйшаў Андрэй Клімаў, 22 лютага - Аляксандр Зьдзьвіжкоў. З Жодзінскага СІЗА 19 лютага быў выпушчаны Аляксандр Круты. А. Лукашэнка зноў заявіў, што «апазіцыя вы-зваленая», і «мы можам зрабіць гэты крок для таго, каб нармалізаваць стасункі з Еўропай».

Вітаючы датэрміновае вызваленьне актывістаў дэма-кратычнай апазіцыі, Еўрапарламент 22 лютага прыняў рэ-залюцыю, у якой заклікаў беларускія ўлады «тэрмінова і безумоўна вызваліць апошняга палітычнага зьняволена-га» - былога кандыдата ў прэзідэнты на выбарах 2006 году Аляксандра Казуліна. Аднак ягонае вызваленьне зацягвала-ся, і толькі 15 лютага, адказваючы на пытаньні журналістаў у Віцебску, Аляксандр Лукашэнка раскрыў прычыны гэ-тага: «Мною было прынятае рашэньне вызваліць тых лю-дзей, за якіх так выступаў Захад і ЗША. Наколькі я сёньня інфармаваны, па-мойму, не задаволіла аднаго Казуліна гэ-тая сітуацыя. Пытаньне было ў тым, што ў яго хворая жон-ка... І сёньня паўстае пытаньне пра яе лячэньне ў Германіі, і мужу трэба яе суправаджаць». Такім чынам, улады хацелі вызваліць А. Казуліна як быццам бы з прычыны хваробы ягонай жонкі. Як паведаміла дачка Аляксандра Казуліна Вольга, палітвязьня былі гатовыя выпусьціць за мяжу з умоваю, што «ён ня будзе мець права зьяўляцца ў Беларусі на працягу пэўнага часу». Але А. Казулін і ягоныя родныя адмовіліся ад такога гандлю. Як заявіла ў адкрытым лісьце жонка Казуліна Ірына, «тыя рэчы, якія былі агучаныя яго-ным (А. Лукашэнкі. — Аўт.) пасыльным, нам былі ней-прыймальныя. Гэта было б ганебнымі ўцёкамі з краіны». Аляксандр Казулін застаўся ў зьняволеньні.

Сітуацыя набыла зусім драматычны характар, калі 23 лютага памерла Ірына Казуліна. У сувязі з яе сьмерцю Еўрасаюз выступіў са спадзяваньнем «на неадкладнае і безумоўнае вызваленьне Аляксандра Казуліна, што ста-ла б гуманным крокам і дазволіла б яму прысутнічаць на пахаваньні супругі». Камісар Еўрасаюзу па зьнешніх су-вязях і палітыцы добрасуседзтва Беніта Ферэра-Вальднэр заявіла: «Я ў чарговы раз заклікаю беларускія ўлады вызваліць А. Казуліна». Дэлегацыя Еўрапарламенту па Беларусі таксама заклікала беларускія ўлады дазволіць А. Казуліну быць на пахаваньні супругі, а таксама выступіла з заклікам канчаткова вызваліць яго. Даклад-чык па Беларусі Праламенцкай асамблеі Савету Еўропы Андрэа Рыгоні зьвярнуўся да беларускіх уладаў з заклікам «неадкладна вызваліць Аляксандра Казуліна, каб ён змог узяць удзел у пахаваньні сваёй жонкі ... Улады ня могуць вярнуць Ірыну Казуліну да жыцьця, але яны абавязаныя даць яе мужу свабоду». Пра гэта ж заявіў кіраўнік менска-га офісу АБСЕ Ханс-Ёхан Шміт. Але беларускія ўлады не сьпяшаліся з прыняцьцем рашэньня.

25-га лютага дочкі А. Казуліна Юлія і Вольга абвясьцілі галадоўку з патрабаваньнем выпусьціць бацьку з турмы на пахаваньне маці, заявіўшы, што пахаваньне не адбудзецца, пакуль на ім ня будзе прысутнічаць Аляксандр Казулін. Сам зьняволены на знак пратэсту таксама абвясьціў пра свой намер распачаць сухую галадоўку. Заявілі аб правядзеньні штодзённых акцыяў з патрабаваньнем адпусьціць на паха-ваньне жонкі, а затым і вызваліць А. Казуліна грамадзкія актывісты ды праваабаронцы. Улады ня вытрымалі тако-га націску, і 26 лютага Аляксандр Казулін атрымаў трох-дзённы адпачынак на пахаваньне жонкі.
На працягу наступных месяцаў ад міжнароднай супольнасьці ішлі няспынныя патрабаваньні да белару-скага кіраўніцтва вызваліць Аляксандра Казуліна. Глава Еўрапарламенту Ханс-Герт Петэрынг заявіў, што перамо-вы з афіцыйным Менскам без вызваленьня А. Казуліна немагчымыя. З заклікам «неадкладна вызваліць Аляк-сандра Казуліна» выступіў Вярхоўны прадстаўнік ЕС па зьнешняй палітыцы і бясьпецы Хаўер Салана. 7 сакавіка ў сувязі з падпісаньнем пагадненьня пра адкрыцьцё прадстаўніцтва Еўракамісіі ў Менску Камісар Еўрасаюзу Беніта Ферэра-Вальднэр выказала спадзяваньне: «Ад-крыцьцё прадстаўніцтва Еўрапейскай камісіі і вызвалень-не шэрагу палітычных зьняволеных за апошнія дні можа дазволіць атрымаць пазітыўны імпульс. Я з нецярпеньнем чакаю, што Беларусь пацьвердзіць гэтыя сігналы вызва-леньнем Аляксандра Казуліна».
Канкрэтныя намаганьні па вызваленьні А. Казуліна прадпрымала і амерыканская адміністрацыя. Намесьнік дзяржсакратара ЗША па пытаньнях дэмакратыі, правоў чалавека і працы Дэвід Крамер заявіў, што «нашыя спадзяваньні на тое, што Казуліна вызваляць у лютым, як нам было абяцана спачатку, ці пасьля пахаваньня жонкі, як казалася пазьней, ня спраўдзіліся». Пры гэтым намесьнік дзяржсакратара ЗША Дэвід Меркель распавёў, што з беларускімі ўладамі была падпісаная дамова, згод-на з якой «усіх шасьцёх палітвязьняў вызваляць аднача-сова. Беларускія ўлады апынуліся або няздольнымі, або не захацелі - я думаю, зразумела, што не захацелі - вызваліць Аляксандра Казуліна». Пасьля вяртаньня А. Казуліна ў турму адміністрацыя ЗША «працягвала аказваць ціск на беларускія ўлады, каб дабіцца ягонага канчатковага вы-зваленьня».
Трэба адзначыць, што актыўную працу сярод беларускіх грамадзянаў па распаўсюдзе інфармацыі пра палітычных зьняволеных, пікеты, акцыі ў іх падтрымку праводзілі мо-ладзевыя, праваабарончыя арганізацыі ды незалежныя СМІ. Масавыя акцыі падтрымкі палітычных зьняволеных у Беларусі і за межамі краіны праводзілі міжнародныя праваабарончыя арганізацыі.

Нягледзячы на тое, што Аляксандр Казулін заставаўся за кратамі, тым ня менш, можна казаць, што на пачатку 2008 году ў Беларусі адбываўся працэс адноснага «паця-пленьня» ў дачыненьні да палітычных зьняволеных.

Пачатак году адзначыўся абвастрэньнем сацыяль-ных супярэчнасьцяў у грамадзтве. Незадаволеныя абме-жаваньнем сваіх эканамічных правоў, некалькі тысячаў дробных прадпрымальнікаў 10 студзеня выйшлі на ма-савую акцыю пратэсту ў цэнтр сталіцы; да іх далучыліся некаторыя моладзевыя і палітычныя актывісты. Маса-васьць і актыўнасьць дэманстрантаў (прадпрымальнікі на некалькі гадзінаў фактычна блакавалі цэнтр Менску) былі поўнай нечаканасьцю для беларускіх уладаў. Каб зьбіць нарастаючую хвалю сацыяльных пратэстаў, ула-ды распачалі супраць удзельнікаў акцыі жорсткія і ма-савыя рэпрэсіі. Больш за сорак чалавек (і ў першую чар-гу — моладзь, а таксама палітычныя лідэры і лідэры прадпрымальніцкага руху) былі затрыманыя і асуджа-ныя да адміністрацыйных пакараньняў, некаторыя з іх — жорстка зьбітыя. Міністр унутраных справаў Уладзімір Навумаў заявіў, што «я ня буду расцэньваць гэта як мітынг, я буду настойваць на тым, што гэта быў асобны акт хуліганства». Адразу ж была ўзбуджаная крымінальная справа ў сувязі з «арганізацыяй групавых дзеяньняў, якія груба парушаюць грамадзкі парадак». 21 студзеня, няглед-зячы на рэпрэсіі і прэвентыўныя меры па недапушчэньні наступнай акцыі пратэсту, прадпрымальнікі зноў выйшлі на вуліцы; у выніку чарговых затрыманьняў яшчэ 21 ча-лавек быў асуджаны.

Каментуючы пратэсты прадпрымальнікаў, А. Лукашэнка заявіў: «Ім (удзельнікам акцыі. - Аўт.), ма-быць, патрэбная гэтая дэстабілізацыя. Мы не дапусьцім, каб ціхі, спакойны Менск пераўтварыўся ў віруючы». Вынікам такіх недвухсэнсоўных указаньняў стала абвінавачаньне 14 удзельнікаў акцыі, якія раней былі асуджаныя ў адміністрацыйным парадку, у «арганізацыі і падрыхтоўцы дзеяньняў, што груба парушаюць грамадзкі парадак». Адзін з іх, моладзевы актывіст Андрэй Кім, быў дадаткова абвінавачаны ў нанясеньні 21 студзеня цялес-ных пашкоджаньняў міліцыянту і зьняволены. Таксама крымінальная справа была ўзбуджаная супраць аднаго з лідэраў прадпрымальніцкага руху Сяргея Парсюкевіча, абвінавачанага ў бойцы з міліцыянтам-ахоўнікам падчас адбыцьця адміністрацыйнага зьняволеньня.

Непасьлядоўнасьць беларускіх уладаў у пытаньні выкананьня правоў чалавека ў краіне: утрымань-не ў зьняволеньні Аляксандра Казуліна, а таксама жорсткі ціск на ўдзельнікаў мірных акцыяў пратэсту, прывёў да пашырэньня эканамічных санкцыяў з бо-ку Злучаных Штатаў Амерыкі ў адносінах да некато-рых беларускіх прадпрыемстваў нафтахімічнага ком-плексу. Санкцыі былі ўведзеныя 6 сакавіка, пры гэтым, па словах Д. Крамера, яшчэ 5 сакавіка з прадстаўнікамі беларускага ўраду праводзіліся кансультацыі на прад-мет вызваленьня палітычных зьняволеных. Беларускі бок быў праінфармаваны, што ў выпадку захаваньня інстытуту палітвязьняў будзе разгледжанае «пытаньне пашырэньня санкцыяў». Нягледзячы на папераджаль-ныя захады, беларускія ўлады не чакалі такога разьвіцьця падзеяў. А. Лукашэнка раскрытыкаваў пазіцыю ЗША, сказаўшы, што «тым самым ЗША паказалі ў чарговы раз свае цынічныя адносіны да міжнароднага права». Ён адмовіўся прызнаць прамую сувязь паміж сітуацыяй з правамі чалавека ў краіне з увядзеньнем эканамічных санкцыяў, заявіўшы: «Пры чым тут «Белнафтахім», пры чым тут дэмакратызацыя?» У выніку з Вашынгто-ну быў адазваны беларускі амбасадар Мікалай Хвастоў, а беларускія ўлады змусілі пакінуць Менск амерыкан-скую амбасадарку Карэн Сцюарт: такім чынам была вы-кананая пагроза А. Лукашэнкі, які заяўляў, што ў выпадку ўвядзеньня санкцыяў «яна будзе вышвырнутая першай». На працягу вясны Менск вымушаныя былі пакінуць яш-чэ 27 амерыканскіх дыпламатаў.

Адначасова пачалася кампанія па кампраментацыі дзейнасьці амерыканскай амбасады ў Беларусі і закрыцьці ўсялякіх культурных і адукацыйных праграмаў, якія мелі дачыненьне да ЗША.
Пры гэтым беларускія ўлады спрабавалі разьвесьці ўзгодненую палітыку Еўрасаюзу і ЗША ў адносінах да Беларусі. Як адзначыў А. Лукашэнка, «абсалютна непры-мальна, калі сёньня Еўрасаюз пачынае плясаць пад дудку ЗІПА... Нам не падабаецца, калі яны пазіцыянуюць сябе як самастойныя незалежныя палітыкі, а калі справа даходзіць да сур'ёзных пытаньняў, дык адразу прыладкоўваюцца ў кільватар амерыканскай палітыкі».

Беларускія ўлады ў адказ на дадатковыя эканамічныя санкцыі з боку ЗША пайшлі на ўзмацненьне ціску на гра-мадзянскую супольнасьць у краіне. Нечаканую вастры-ню набылі крымінальныя справы, узбуджаныя супраць удзельнікаў акцыі пратэсту прадпрымальнікаў — так зва-ны «працэс 14-ці» (па колькасьці абвінавачваемых. — Аўт.). Сьледчыя дзеяньні рэзка актывізаваліся, і абвінавачаныя аказаліся ў ролі закладнікаў беларуска-га ўраду ў зьнешнепалітычных перамовах з Еўрасаюзам і ЗША, прадметам палітычнага гандлю для беларускага кіраўніцтва.
У красавіку распачаўся крымінальны працэс над дзе-сяцьцю абвінавачваемымі па «працэсе 14-ці». Андрэй Кім быў асуджаны на паўтара года зьняволеньня, сем асобаў — на 2 гады абмежаваньня волі без накіраваньня ў сьпецу-становы і двое — да пакараньня штрафам. 27 траўня яш¬чэ трое абвінавачваемых былі асуджаныя да абмежавань-ня волі. 23 красавіка на два з паловаю гады зьняволеньня быў асуджаны Сяргей Парсюкевіч.

Такім чынам, увесну ў Беларусі колькасьць палітычных зьняволеных павялічылася. З гэтай нагоды ізноў загучалі заклікі прадстаўнікоў міжнароднай супольнасьці пра не-абходнасьць іх вызваленьня. «Мы заклікаем да неадклад-нага і безумоўнага вызваленьня Адрэя Кіма, а таксама ўсіх палітычных зьняволеных у Беларусі», - заявіў афіцыйны прадстаўнік Дзярждэпартаменту ЗША Том Кейсі. Да-кладчык ПАСЕ па Беларусі Андрэа Рыгоні назваў пры-суды неапраўдана жорсткімі, зазначыўшы, што адбыло-ся злоўжываньне заканадаўствам у палітычных мэтах. Камісар Еўрасаюзу Беніта Ферэра-Вальднэр заявіла, што гэтыя прысуды «ўдзельнікам мірнай дэманстрацыі пару-шаюць фундаментальныя правы і свабоды».

28 сакавіка Еўрапейскі Саюз «заклікаў Беларусь неад-кладна вызваліць усіх зьняволеных і ўстрымацца ад іхняга далейшага судовага перасьледу». Сьпецыяльная заява, прынятая Пастаянным Саветам АБСЕ ў Вене, заклікала беларускія ўлады «выканаць свае абавязкі перад АБСЕ, якія тычацца правоў чалавека і асноўных свабодаў, і не-адкладна вызваліць Аляксандра Казуліна, а таксама мірных дэманстрантаў і журналістаў, якія былі затрыма-ныя і арыштаваныя» падчас разгону Дня Волі - мірнай дэманстрацыі, прысьвечанай 90-й гадавіне ўтварэньня Беларускай Народнай Рэспублікі.

Сітуацыя на міжнароднай арэне пачала набываць для ўраду Беларусі пагрозьлівы характар. 7 красавіка Са-вет міністраў Еўрасаюзу працягнуў яшчэ на год санкцыі ў адносінах да шэраіу высокапастаўленых беларускіх чыноўнікаў. 16 красавіка Парламенцкая асамблея Са-вету Еўропы ўхваліла гэтыя крокі Еўрасаюзу і ЗША, і заклікала ўвесьці новыя санкцыі адносна беларускіх чыноўнікаў, вінаватых у сур'ёзных парушэньнях правоў чалавека. Камісар Еўрасаюзу Б. Ферэра-Вальднэр выка¬зала занепакоенасьць у сувязі з працягам палітычна ма-тываваных арыштаў і перасьледам прадстаўнікоў гра-мадзянскай супольнасьці ў Беларусі. Часовы павераны ў справах ЗША ў Беларусі Дж. Мур паведаміў, што ў вы-падку, калі палітзьняволеныя ня будуць вызваленыя, трэба чакаць хуткага пашырэньня санкцыяў ЗША су-праць Беларусі: «Я ня ведаю, калі санкцыі могуць быць пашыраныя і ня ведаю, на якія беларускія прадпрыем-ствы яны падзейнічаюць. Але я думаю, гэта хутка адбу-дзецца». Тое ж пацьвердзіў і намесьнік дзяржсакратара па пытаньнях Еўропы і Еўразіі Дэвід Меркэль: «Гвалтоўны разгон дэманстрантаў у сакавіку, запалохваньне, а такса-ма скарачэньне штату нашай амбасады — я б сказаў, гэта чарговыя дзеяньні ўладаў, якія могуць патрабаваць ад-казу». Справа ледзь не дайшла да разрыву дыпламатыч-ных стасункаў: у пачатку траўня Дзярждэпартамент ЗША разглядаў пытаньне аб прыпыненьні дзейнасьці белару-скай амбасады і консульства ў ЗША і спыненьні працы амерыканскай амбасады ў Беларусі. Урэшце 15 траўня ад-былося дадатковае ўдакладненьне эканамічных санкцыяў ЗША супраць Беларусі, і яшчэ тры прадпрыемствы з кан-цэрну «Белнафтахім» патрапілі ў «чорны» сьпіс. Тым ня менш, кантакты паміж амерыканскімі дыпламатамі і адміністрацыяй Лукашэнкі захоўваліся на працягу на-ступных месяцаў.

Канкрэтныя захады адміністрацыі ЗША выклікалі нервовую рэакцыю высокапастаўленых беларускіх чыноўнікаў. У красавіку старшыня Нацыянальнага бан-ку Беларусі Пётр Пракаповіч выказаў занепакоенасьць: «Галоўнае, каб Еўрасаюз не прыяднаўся да санкцыяў ЗША». У траўні А. Лукашэнка канстатаваў: «ЗША дабіваецца, каб ЕС увёў санкцыі супраць Беларусі. Гэта будзе шкодзіць Еўропе. Да агульнага шчасьця, ЕС пакуль не заняў амерыканскую пазіцыю».

Адначасова А. Лукашэнка вымушаны быў апраўдвацца. У канцы красавіка, выступаючы перад нацыянальным сходам, ён сказаў: «Мы прынялі рашэньне, што тэму (з палітычньмі зьняволеньмі. - Аўт.) закрываем. Пяцёра на волі - шосты адмовіўся. Якія да нас прэтэнзіі?» Наконт магчымых дзеяньняў беларускіх уладаў у дачыненьні да патрабаваньняў Еўрасаюзу А. Лукашэнка заявіў: «Мы га-товыя ісьці на саступкі і кампрамісы, але там, дзе гэта не датычыцца фундаментальных пазіцыяў».

У інтэрвію СМІ А. Лукашэнкі ў красавіку гучалі ўжо прымірэнчыя ноткі: «Мы ні з кім не жадаем сварыцца -ні з Усходам, ні з Захадам. Думаю, нармалізуюцца стасункі і з амерыканцамі, ёсьць персьпектывы нармалізацыі адносінаў з Еўрасаюзам». А. Лукашэнка выказаў спад-зяваньне, што «ў бліжэйшы час мы з усімі выбудуем нармальныя стасункі, нягледзячы на пэўныя «шерохо-ватостн». У сярэдзіне траўня ў інтэрвію агенцтву «Рэй-тар» А. Лукашэнка прапаноўвае: «Давайце будаваць нар-мальныя стасункі. Калі вы гатовыя, давайце пачынаць з заўтрашняга дня», але ў той самы час настойліва пра-цягвае паўтараць ўжо агучаную ім раней інтрэпрэтацыю сітуацыі з палітычнымі вязьнямі: «Па-першае, я лічу, што гэта сапраўды ня іхняя справа (Еўразьвязу і ЗША. -Аўт.)... З другога боку, нам не хацелася, каб з-за шасьці асобаў цярпела ўся краіна. Мною асабіста было прыня-та рашэньне - вызваліць. Пяцёра пагадзіліся, шосты адмовіўся... Я ж яго за вушы ня буду цягнуць адтуль. У нас на сёньня няма палітычных зьняволеных».

Адносна патрабаваньняў Еўрапейскага саюзу і ЗША, да-тычных дэмакратызацыі і правоў чалавека ў краіне, А. Лу-кашэнка ўпарта займаў абраную ім пазіцыю. На пачатку ліпеня ён працягваў сьцьвярджаць, што Беларусь - «гэта апірышча стабільнасьці і прыязнасьці», абарона заходняга сьвету ад нелегальнай міграцыі, гандлю людзьмі, незакон-нага перамяшчэньня наркотыкаў, зброі і радыеактыўных матэрыялаў, адзначаючы, што за гэта Беларусь атрымлівае «непрыхаваны эканамічны і палітычны ціск». У сярэдзіне ліпеня А. Лукашэнка выказаў свае перасьцярогі: «З вуснаў некаторых заходніх палітыкаў увес час гучаць адкрытыя заклікі да антыканстытуцыйнай зьмены ўлады, да наса¬джэньня заходняй мадэлі так званай дэмакратыі», і гэта робіцца, па ягоным перакананьні, дзеля «дэстабілізацыі сітуацыі, зьнішчэньня палітычнай сістэмы, падпарадка-ваньня суверэннай дзяржавы тым сілам, якія імкнуцца да ўсталяваньня аднапалярнага сьвету».

Разам з тым напружаныя эканамічныя стасункі з Расіяй, з якой беларускі ўрад вёў цяжкія перамовы наконт коштаў на газ, песімістычныя ацэнкі будучага супрацоўніцтва з Расіяй у рамках «саюзнай дзяржавы» (у ліпені А. Лука-шэнка адзначаў: «Рана ці позна нераўнапраўе прывядзе да яе (саюзнай дамовы. — Аўт.) развалу. Мы гэта разуме-ем ды і ў Расіі гэта разумеюць»), цяжкасьці ў эканоміцы Беларусі прымушалі ўлады няспынна шукаць шляхі па-ляпшэньня стасункаў з Еўрасаюзам і ЗША.

У гэтай сітуацыі, жадаючы зьмяніць крытычна негатыўны імідж Беларусі ў краінах Езрасаюзу, беларускія ўлады прапанавалі вядомаму брытанскаму піяршчыку, былому дарадчыку па PR прэм'ер-міністра Вялікабрытаніі Маргарэт Тэтчэр Цімаці Бэлу распрацаваць праграму дзеяньняў па паляпшэньні іміджу беларускага рэжыму ў вачах еўрапейскай супольнасьці. На першай сустрэчы ў сакавіку, па словах Цімаці Бэла, А. Лукашэнка «сказаў мне, што ўжо шмат гадоў ігнараваў праблему зьнешніх сувязяў, а цяпер настаў час выправіць становішча. Яму трэба прыцягнуць замежныя інвестыцыі, а яшчэ яму па-трэбна палепшыць стасункі з Захадам».

Пералом у стасунках Еўрасаюзу і ЗША з Беларусьсю наступіў у жніўні, калі 16 чысла з калоніі згодна са сьпе-цыяльным указам А. Лукашэнкі быў выпушчаны на волю экс-кандыдат у прэзідэнты, палітзьняволены Аляксандр Казулін, а 20 жніўня былі вызваленыя Андрэй Кім і Сяр-гей Парсюкевіч. Упершыню за шмат гадоў у Беларусі за кратамі не ўтрымлівалася ніводнага палітычнага зьня-воленага.

Міжнародная супольнасьць неадкладна адрэагава-ла на новую сітуацыю. Станоўча выказаліся як асобныя дзяржавы - Францыя, Германія, ЗША, — так і чыноўнікі Еўрасаюзу і Савету Еўропы. Савет ЕС па агульнай зьнеш-няй палітыцы і бясьпецы зазначыў: «Такое разьвіцьцё падзеяў стварае магчымасьць для ўзнаўленьня дыяло-гу з беларускімі ўладамі і магчымасьць перагляду абме-жавальных мераў ў адносінах да Беларусі». Неўзабаве ў Менск прыбылі намесьнік памочніка Дзяржсакратара ЗША па Еўропе і Азіі Дэвід Меркэль і намесьнік генераль-нага дырэктара Генеральнага дырэктарату па зьнешніх су-вязях Еўракамісіі Х'юга Мінгарэлі.
Тым ня менш гэтыя крокі не прывялі да неадклад-ных зьменаў. Беларускія ўлады чакалі ня толькі хуткай станоўчай рэакцыі на выпуск палітычных зьняволеных, але і адмены санкцыяў супраць беларускіх чыноўнікаў. Прэс-сакратар МЗС заявіў, што «беларускі бок крок на-сустрач заклапочанасьцям Еўразьвязу зрабіў. Ён добра вядомы. А вось з адэкватным адказам на гэты крок у на-шых еўрапейскіх калегаў, можна меркаваць, ёсьць пэўныя праблемы». Тое ж выказаў і А. Лукашэнка, заявіўшы пра «адсутнасьць з боку ЗША і ЕС крокаў насустрач жадань-ню Беларусі нармалізаваць стасункі з Захадам».

Да таго ж, як паказала далейшае разьвіцьцё падзеяў, перамовы з Еўрасаюзам успрымаліся А.Лукашэнкам як працэс гандлю, а не ўсьвядомленых насьпелых структур-ных зьменаў. Так, у інтэрвію 24 лістапада ён заявіў: «Калі Еўрасаюзу і амерыканцам так гэтага хочацца, і яны га-товыя штосьці прапанаваць нам наўзамен... мы прыбя-рэм з Крымінальнага кодэксу артыкул пра паклёп». Гэ-тую пазіцыю А. Лукашэнка пацьвердзіў і ў сьнежні: «Калі хтосьці думае, што я заглынуў нажыўку і буду скачкапа-добна, як заяц, бегчы, ён памыляецца, мы будзем тры-мацца годна».
Такі падыход беларускіх уладаў, на жаль, не надае аптымізму на будучае.

З восені 2008 году было адзначанае зьмяненьне рэпрэсіўнай тактыкі беларускіх уладаў у дачыненьні да грамадзкіх актывістаў, удзельнікаў акцыяў пратэсту, пікетаў, распаўсюднікаў друкаванай прадукцыі. Амаль спыніліся адміністрацыйныя арышты, зьменшылася колькасьць аштрафаваных асобаў.

Нестабільнасьць сітуацыі з адсутнасьцю палітзьняволеных у краіне засьведчыў арышт студэн-та Ўроцлаўскага ўніверсітэту Аляксандра Баразенкі, які праходзіў у якасьці абвінавачваемага па «справе 14-ці» яш-чэ на пачатку году. Падчас судовага працэсу над астатнімі абвінавачваемымі А. Баразенка знаходзіўся ў Польшчы, у сувязі з чым за «ўхіленьне ад яўкі да сьледчага» 12 траўня адносна яго была прынятая пастанова аб узяцьці пад вар-ту, і ён быў аб'яўлены ў вышук. 27 кастрычніка А. Бара-зенка разам з адвакатам добраахвотна зьявіўся да сьлед-чага, дзе быў затрыманы і накіраваны ў сьледчы ізалятар. Такім чынам у Беларусі зноў зьявіўся палітзьняволены. З пункту погляду паляпшэньня стасункаў з Еўрасаюзам і ЗША гэта быў крок назад, які паказваў непасьлядоўнасьць дзеяньняў беларускіх уладаў. Еўракамісар Б. Ферэра-Вальднэр заклікала беларускія ўлады вызваліць А. Бара-зенку, зазначыўшы, што «важна, каб Беларусь заставала-ся краінай без палітычных зьняволеных і паважала сва-боду выказваньняў, аб'яднаньняў і сходаў». Нягледзячы на міжнародную рэакцыю, А. Баразенка паўтара месяца да суда знаходзіўся пад вартаю.

Падчас зьняволеньня А. Баразенкі ў розных гарадах Беларусі праходзілі шматлікія акцыі падтрымкі. У Мен-ску такія акцыі ў цэнтры гораду і каля будынку сьлед-чага ізалятару праходзілі практычна штодзень — яны разганяліся міліцыяй, удзельнікі затрымліваліся, а затым адпускаліся. 28 кастрычніка былі затрыманыя 4 асобы, 21 лістапада — 9 чалавек, 22 лістапада — 15, 24 лістапада — 13 удзельнікаў, 16 лістапада каля 20 пікетоўшчыкаў былі выштурханыя з Кастрычніцкай плошчы.

Суд над А. Баразенкам пачаўся 8 сьнежня. Моладзевы актывіст быў асуджаны да аднаго году абмежаваньня сва-боды без накіраваньня ў папраўчую ўстанову.
Такім чынам, адчайная, упартая і жорсткая барацьба беларускай дэмакратычнай супольнасьці за каштоўнасьці правоў чалавека, а таксама пасьлядоўная пазіцыя па гэ-тым пытаньні Еўрасаюзу і ЗША прывялі ў 2008 годзе да пэўных станоўчых трансфармацыяў. Тым ня менш, зьме-ны, што адбыліся, характарызаваліся непасьлядоўнасьцю і супярэчлівасьцю, адсутнасьцю сістэмнага падыходу, што захавала нестабільнасьць агульнай сітуацыі з правамі ча-лавека ў краіне.

Алесь Бяляцкі

Далее

Архив рубрики "Докумены"

Новости сайта: